966
Mỗi sản phẩm bằng đồng được làm ra là sự kết tinh tâm huyết và tài năng của người nghệ nhân. Một người thợ đúc đồng giỏi phải có kinh nghiệm hàng chục năm phải thành thục nhiều kỹ thuật tinh xảo gồm kỹ thuật tạo hình để tạo mẫu sản phẩm ; kỹ thuật tạo khuôn để đúc thành đồng; kĩ thuật pha chế, nấu đồng và rót đồng; kĩ thuật chạm khắc và bố cục hoa văn trên bề mặt sản phẩm, kĩ thuật đánh bóng và cuối cùng không kém phần quan trọng là kỹ thuật làm màu cho sản phẩm.
Các sản phẩm của đúc đồng Ngũ Xã rất tinh xảo đã đẹp về tạo dáng lại còn đặc sắc hơn về lối tạo hình trong các hoa văn trang trí, những họa tiết trên các sản phẩm của làng Ngũ Xã ta gặp lại các đề tài trang trí áp dụng trong nhiều loại hình nghệ thuật cổ, trong điêu khắc đình chùa, những giai thoại, những huyền thoại, truyền thuyết dân gian mà từ lâu đã quá quen thuộc trong đời sống tinh thần của cộng đồng làng xã họa tiết là hình hoa lá, chim, thú, mây, nước, mặt trời, mặt trăng…, đó là những hình ảnh thiên nhiên gắn bó với đời sống con người được lưu truyền từ đời này sang đời khác và là sự kết nối phong phú đa dạng vừa thể hiện triết lý phương Đông vừa thể hiện tư duy nông nghiệp mang tính biểu tượng cao.
Mỗi chủng loại sản phẩm những nghệ nhân làng Ngũ Xã đều sử dụng những họa tiết hoa văn theo các đề tài khác nhau, nhưng đều xuất phát từ chức năng, hình dáng và kích thước của chúng. Việc lựa chọn đề tài là yếu tố tạo nên sự hài hòa đồng điệu từ nội dung đến hình thức và nét đặc sắc riêng của từng sản phẩm.
Họa tiết Hổ Phù trên lọ măng
Nếu như ở mặt hàng thờ cúng, những đề tài quen thuộc là long vân, lưỡng long tranh châu, lưỡng long chầu nguyệt, lý ngư vọng nguyệt, hổ phù, tùng – cúc – trúc – mai, hạc, tam đa, phật bà ngồi tòa sen v.v… Còn những sản phẩm chơi dùng bao giờ cũng phong phú, đa dạng hơn ngoài các hoa văn cổ còn thêm các hoa văn khác như 12 con giáp, đầu voi, lá măng, hoa sen v.v…
Trong việc bố cục các họa tiết trên từng sản phẩm, nghệ nhân Ngũ Xã thường sử dụng nhiều dạng đề tài xen kẽ các mảng trang trí thuần túy như các hình hoa cúc, vân mây, hoa văn, hoa dây, đường triện, hoa lá cách điệu, động vật cách điệu, hình kỷ hà, nét đậm, nét mảnh. Các dạng trang trí này thường được bố cục theo kiểu đăng đối hay bố cục kiểu đường diềm, tức là cả mảng trang trí chạy theo một vòng tròn, không có điểm mở đầu hay kết thúc như trên các quả chuông, mâm đồng, đỉnh đồng… Những nghệ nhân còn sử dụng yếu tố tương phản hay là sự đối lập giữa sự đơn giản và phức tạp, giữa giản lược và chi tiết, giữa khoảng chính phụ với khoảng trống hay sự thiết kế tối thiểu loại bỏ những chi tiết không quan trọng nhằm nhấn mạnh những chi tiết quan trọng.
Họa tiết hình ảnh hai con rồng chầu quanh một hình tròn xuất hiện rất nhiều trên các sản phẩm đúc đồng Ngũ Xã như lư hương, đỉnh đồng, chân nến, phù lao (quai cheo), chuông đồng… Trong tâm thức người dân Ngũ Xã, rồng có vị trí đặc biệt về văn hoá, tín ngưỡng, nó biểu tượng cho quyền uy tuyệt đối của các đấng Thiên Tử. Rồng cũng đứng đầu trong tứ linh “Long, Lân, Quy, Phượng”. Thuyết rồng cũng xuất hiện thuở sơ khai với sự tích “con rồng, cháu tiên” và tập quán trồng lúa nước, trong đó rồng đóng vai trò giúp gió mưa thuận hoà. Hình tượng hai con rồng chính là biểu tượng lực Âm – Dương cân bằng, hạt châu lại là biểu tượng của Thái cực, là biểu tượng của vũ trụ. Hình ảnh hai con rồng chầu quanh một hình tròn tạo ra là hình ảnh “Lưỡng long tranh châu”. Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng thì rồng trên các sản phẩm của làng Ngũ Xã thường là rồng 4 móng và đôi khi là 5 móng tùy khách hàng đặt. Thân rồng to mập, khoẻ chắc, khúc nới ra uốn lượn đều đặn hình sin thu dần về đuôi, thân rồng mềm mại uốn lượn cũng thể hiện được sự biến hóa và khả năng thay đổi, dịch chuyển thiên nhiên của con rồng cai quản thời tiết, mùa màng. Trên đầu rồng có cặp sừng, đầu rồng dữ tợn, mào kéo dài ra phía trước, có sừng. Bờm tóc to trải dài, những chòm lông quanh cổ hình xoắn ốc dựng lên, trên thân có chạm vẩy, hình dáng rồng uy nghi. Nổi rõ phong cách với những hình khối, đường nét mập khỏe, tinh lọc giản dị, vững chãi mà không nặng nề, bốn chân to khỏe, có bốn móng nhọn. Đầu rồng luôn hướng lên đớp lấy viên ngọc thể hiện tinh thần tôn trọng các giá trị nhân văn cao quý, theo đuổi sự uyên bác. Viên châu tượng trưng cho tính nhân văn, tri thức và lòng cao thượng. Toàn thân rồng toát lên uyển chuyển và một sức căng rất lớn từ cái vươn chân dài, đầu ngẩng cao, dáng đầu rực lửa thể hiện cho khí thế hừng hực muốn tiến chinh phục các giá trị văn minh nhất của phương Đông cổ đại. Đây là một hình tượng rồng hoàn hảo về mỹ thuật, có cá tính rõ ràng và đặc trưng cho dân tộc Việt.
Một dạng họa tiết khác góp phần không nhỏ tạo nên giá trị nghệ thuật của các sản phẩm đúc đồng làng Ngũ Xã là hình tượng mặt Hổ phù. Hổ phù (Rahu) tương truyền là một con quỷ nuốt mặt trời, gây ra nhật thực, Hổ phù là linh vật bao giờ cũng được nhìn chính diện, có mắt quỉ tròn mũi sư tử, miệng nhe, răng lớn, tóc xoắn đuôi nheo, sừng nai, tai thú, má bạnh, hàm nở rộng ngậm mặt trăng hay chữ thọ, chữ hỷ, cũng có khi phun ra bông hoa. Hổ phù có hai chân bành ra hai bên bám chặt vào những đám mây, hoặc một kết cấu nào đó. Nhìn chung khi sử dụng hình tượng hổ phù,nghệ nhân Ngũ Xã mong muốn đem đến sự no đủ, bền vững hướng tới sự linh thiêng, và trường sinh bất tử, xua đuổi tà ma cũng là biểu hiện của vũ trụ bao la vô bờ bến. Hình tượng Hổ phù cộng với chiếc vòng đeo trên chiếc lọ vỏ măng được nghệ nhân Ngũ Xã đơn giản hóa chi tiết, cách điệu tối giản, đường nét chắc khỏe kết hợp với những đường tròn đường cong mềm mại sao cho phù hợp với chất liệu thể hiện trên lọ hay trên chân Đỉnh thờ những vẫn giữ được những nét gớm ghiếc đặc trưng của mặt Hổ phù.
Hình tượng rùa trên các sản phẩm đúc đồng cũng rất đa dạng và phong phú về hình dáng và bố cục trên các sản phẩm. Mai rùa hình mái khum, tượng trưng cho bầu trời, bụng rùa phẳng tượng trưng cho mặt đất. Hình tượng con rùa, mang ý nghĩa bền vững của xã tắc (trong phạm vi cung đình), sống lâu trường thọ trong (dân gian) rùa có chức năng chống đỡ, đảm bảo sự ổn định của gia đình và dòng họ và đến ngày nay rùa vẫn giữ một nét đặc trưng cơ bản mang tính thiêng liêng thần thánh trong quan niệm và văn hóa của người Việt.
Hoa sen là loài hoa được dùng nhiều nhất trong các đề tài trang trí, hoa văn trang trí trên các sản phẩm đúc đồng của làng Ngũ Xã bởi thiết kế tinh tế và được thể hiện dưới nhiều dáng vóc, góc độ khác nhau thật sống động với ý nghĩa rất hay. Ở nền văn hóa phương Đông, hoa sen trở thành biểu tượng vô cùng tốt đẹp trong tâm niệm của mỗi người. Hoa sen được coi là thứ hoa tuyệt vời nhất, biểu tượng của sự thuần khiết và sinh hóa hồn nhiên, phần tâm linh cao quý của con người. Hoa sen trong truyền thuyết có 8 cánh biểu hiện cho sự hài hòa của vũ trụ, hay bát chính đạo trong Phật giáo. Trong Phật giáo, hoa sen và đài sen là hình ảnh cao quý gắn liền mới nhà Phật. Theo quan niệm Phật giáo hoa sen là đại diện cho sự thông thái, thấu hiểu, sự giác ngộ và cuộc sống.
Lấy ý tưởng từ loài hoa mang vẻ đẹp đặc trưng của người Việt Nam có bốn đức: hương (thơm), tịnh (sạch), nhu nhuyến (mềm mại) và đáng yêu, hoa sen đã có mặt trên hầu hết các sản phẩm của làng Ngũ Xã từ lư hương, bình hoa, đỉnh, đĩa bày trái cây, chân nến… được thiết kế với những kiểu thức hoa sen với những đường nét, hoa văn điêu luyện mà vô cùng tinh tế, lư hương được thiết kế theo hình dạng bông hoa sen đang nở, tinh khiết và nhẹ nhàng, những đường nét của lá sen uốn lượn được tạo hình rất mềm mại và tinh tế.
Khi bước chân vào ngôi chùa Thần Quang làng Ngũ Xã, đứng trước pho tượng Phật Adiđà bằng đồng lớn nhất Việt nam, Đức Phật từ bi, tọa thiền trên toà sen rộng chừng 15m, tượng cao 3,95m nặng 10 tấn được đúc liền khối. Cánh sen ở đây có 2 hoặc 3 lớp, xen kẽ nhau, thể hiện thành những khối nổi, họa tiết ở đây là các cánh sen được đúc nối tiếp nhau vòng quanh bệ. Những cánh sen ở đây đem đến cho chúng ta một cảm giác thiêng liêng, huyền mặc, biểu hiện cõi chân như, yên lặng tuyệt đối, cõi không sinh, không diệt. Những cánh sen lớn gần bằng mặt người nhưng vẫn rất mềm mại nhờ sự kết hợp hài hòa giữa nét chìm và mảng nổi tạo khối chắc khỏe. Thỉnh thoảng ta lại gặp hoa sen đi với hoa cúc, những lúc này các nghệ nhân đã linh động uốn cong những cuống sen vốn cứng thẳng thành mềm mại hòa quyện với dây hoa cúc, nhằm thể hiện được ý nghĩa cầu phúc cho con người luôn sống trong sự hòa hợp bình yên.
Trong kiến trúc hình ảnh chim phượng được dùng làm trang trí dấu nhấn trên các gờ mái đền thờ nữ thần hay trong các cung điện. Nhưng trên các sản phẩm của làng Ngũ Xã hình ảnh rồng và phượng gắn liền cùng đời sống tâm linh, đem lại may mắn, quyền lực, phồn thịnh. Phượng này ngụ ý về một đất nước thái bình, hạnh phúc, giàu sang; đó là tượng trưng của sự cát tường và may mắn. Rồng và phượng vốn là biểu tượng rất cao quý nằm trong bộ Tứ Linh. Rồng tiêu biểu cho cha, người chồng, người quân tử, Hoàng đế. Còn phượng là biểu tượng của người phu nhân, người vợ, Hoàng hậu… Nó là biểu tượng của đức hạnh và vẻ duyên dáng, thanh nhã. Phượng hoàng cũng biểu thị cho sự hòa hợp âm dương. Sự kết hợp của rồng và phượng là biểu tượng tuyệt vời của hạnh phúc lứa đôi, sự may mắn thịnh vượng về công danh, tài lộc và địa vị xã hội.
Những họa tiết hoa văn trên các sản phẩm đúc đồng của làng Ngũ Xã không thể hoàn hảo nếu thiếu đi công đoạn chỉnh sửa hoàn thiện sản phẩm đó là công đoạn “làm nguội” “chạm khắc”. Sau khi đúc ra sản phẩm sẽ còn rất nhiều ba via hoặc các mối nối, các hoa văn họa tiết vẫn còn rất thô nên với yêu cầu thẩm mỹ cao đòi hỏi người nghệ nhân phải có kỹ thuật làm mịn bề mặt cùng kỹ xảo chạm khắc tinh vi để chỉnh sửa từng đường nét nhỏ nhặt nhất trên sản phẩm.
Sau cùng là công đoạn làm màu sản phẩm, các nghệ nhân dùng màu sắc để nói lên ý tưởng của mình mà không cần đến lời nói hay câu văn. Màu nâu đậm là màu được sử dụng nhiều nhất trên các sản phẩm đồ đồng mang lại cảm giác vững chắc đáng tin cậy sự chân thật và tính kiên định. Công đoạn này được các nghệ nhân gọi là lấy màu da đồng, da của đồng có tính chất trang trí với độ phong phú của các gam màu kết hợp với vai trò của ánh sáng, đồng cũng là kim loại duy nhất có thể truyền màu sắc nhân tạo cho các sản phẩm… Với hàng chục năm kinh nghiệm cộng với khoa học kỹ thuật những nghệ nhân làng Ngũ Xã có rất nhiều cách nhuộm màu cho đồng. Thông thường người ta tạo màu bằng cách phủ lên bề mặt sản phẩm một loại hóa chất sau đó xử lý nhiệt để tạo màu hoặc phủ ôxít hay tạo màu bằng các phương pháp hoá học và hoá điện phân.
Họa tiết dân gian trên các sản phẩm đúc đồng Ngũ Xã, không chỉ là họa tiết hoa văn trang trí làm đẹp mà nó còn hàm chứa một giá trị văn hóa sâu sắc. Mỗi biểu tượng đều mang ý nghĩa lịch sử, quan điểm thẩm mỹ, văn hóa tôn giáo, tín ngưỡng đặc trưng. Theo nghiên cứu, họa tiết hoa văn không chỉ thể hiện giá trị văn hóa, mà còn thể hiện giá trị nghệ thuật, qua cách bố cục sắp đặt, kết hợp họa tiết và kỹ thuật thể hiện.
Như vậy, qua nghiên cứu những hoa văn trên các sản phẩm đúc đồng Ngũ Xã, chúng ta thấy hoa văn là ngôn ngữ tạo hình, giữ vai trò phản ánh tâm thức dân tộc trong nghệ thuật tạo hình của dân làng qua các thời kỳ, thể hiện ở các tuyệt phẩm của dân làng Ngũ Xã còn sót lại đến ngày nay. Những đường nét, dù trau chuốt hay giản đơn, với những họa tiết thực vật hay động vật được miêu tả rất có hồn hàm chứa nhiều ý nghĩa vượt ra ngoài sự vật, phản ánh ước vọng muôn đời của người Việt về một cuộc sống an lành. Theo dòng chảy lịch sử, qua bao đời cha ông đã lùi xa cách thời gian của chúng ta ngót hàng trăm năm nhưng hình bóng của một nền văn hóa văn minh dân tộc qua các thời vẫn còn tiềm ẩn đến ngày nay được thể hiện trên các sản phẩm đúc đồng Ngũ Xã.
Gần 400 năm qua, thế hệ con cháu làng đúc đồng Ngũ Xã vẫn duy trì và phát triển được tinh hoa của ông tổ nghề. Đi đến nhiều nơi đúc các sản phẩm theo yêu cầu, các nghệ nhân đều truyền lại các kỹ thuật đúc cho dân làng địa phương – những người được thuê hỗ trợ công việc. Vì thế nhiều làng nghề đúc đồng ra đời phục vụ nhu cầu của xã hội. Theo suốt chiều dài lịch sử của làng nghề, các nghệ nhân để lại cho đất nước những tác phẩm nghệ thuật vô giá tồn tại mãi với thời gian.
