1728
Nhiều quốc gia trên thế giới đã có những chiếc đàn bầu, có người biết đánh đàn bầu và thậm chí có cả người Việt di cư sang đó chơi đàn bầu. Nhưng không hẳn vì thế mà các quốc gia đó có được sở hữu pháp lý cũng như có truyền thống văn hóa đàn bầu. Lớp lớp các thế hệ nghệ nhân, nghệ sĩ, nhạc sĩ người Việt bao đời nay đã sáng tạo, trình tấu, truyền trao cho nhau để tạo nên truyền thống đàn bầu Việt Nam.
Những báu vật nhân văn sống của đàn bầu
UNESCO xưng tụng những nghệ nhân, nghệ sĩ trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể là “báu vật nhân văn sống”. Họ chính là những chủ thể của di sản, vừa là người sáng tạo vừa trình diễn, nắm giữ bí quyết nghề nghiệp và truyền trao di sản từ đời này sang đời khác. Từ những chuyện kể, giai thoại dân gian về tổ nghề đàn bầu, chí ít có ba tích truyện ở VN, gắn với người Việt. Cố nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát trong bài viết “Le Đàn bầu” công bố trong bản tin của Âm nhạc dân gian quốc tế năm 1960 kể lại tích truyện Trương Viên đi đánh giặc, vợ ở nhà phụng dưỡng mẹ chồng. Sau tháng ngày đằng đẵng mong chờ, hai mẹ con lên đường đi tìm Trương Viên với bao trắc trở, gian nguy và đã được Tiên bà tặng một cây đàn, nhờ đó mà tìm được Trương Viên. Nhạc sĩ Đặng Hoành Loan dẫn theo bộ sử Đại Nam thực lục chỉ rõ đàn bầu ra đời năm 1770 và người chế ra cây đàn một dây này là Tôn Thất Dục. Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Nguyên kể lại thì đàn bầu lại chính là báu vật mà Bụt ban cho thái tử Trần Quốc Đĩnh…
Đàn bầu hòa âm cùng Dàn nhạc Giao hưởng VN tại Nhà hát Lớn HN
Bước sang thế kỷ XX, cùng với sự ra đời của tiếng Việt, những sáng tạo, cải tiến cây đàn bầu của nhiều nghệ nhân, nghệ sĩ đàn bầu đã được lưu danh bằng văn bản. Năm 1920, nghệ nhân Trần Quang Quyên ở Gò Công, Nam Bộ đã thử nghiệm cải tiến đàn bầu thành đàn Trùng đồng có hai dây dài ngắn khác nhau xuyên qua loa đàn làm bằng gáo dừa. Năm 1957, nghệ sĩ Mạnh Thắng đoàn Ca múa Tổng cục Chính trị cải tiến đàn bầu bằng cách đặt micro vào hộp đàn truyền ra máy và loa. Năm 1978, nghệ sĩ Nguyễn Tiến cải tiến đàn bầu trầm, chặn câm và cần đàn nằm ngang. Bên cạnh đó, phải kể đến sáng chế của nghệ sĩ Hồ Khắc Chí gắn lên mặt đàn bầu các con ngựa đàn hay NSƯT Quốc Lộc táo bạo đưa toàn bộ tăng âm và loa giấy vào trong hộp đàn cho gọn nhẹ…
Lại có những sáng chế, phát triển từ cây đàn bầu mà có thể xem như sáng tạo nên nhạc cụ mới của người Việt. Từ cây đàn bầu, nghệ sĩ Tạ Thâm lần lượt cho ra đời đàn Bông Sen 1 cho đến đàn Bông Sen 5 với nhiều thử nghiệm, cải tiến. Nghệ sĩ Mác Tuyên bằng cách ghép thêm hai bên thân đàn một cần đàn guitar và một bộ phím đàn thập lục để vừa trình tấu đàn bầu vừa tự đệm cho đàn bầu gọi là đàn bầu Lạc Cầm. Những sáng tạo, cải tiến đàn bầu hiện nay vẫn tiếp tục với NSND với công cuộc tìm lại tiếng đàn bầu xưa trong hát Xẩm hay Mai Đình Tới với cải tiến kỹ thuật đàn bầu trên toàn âm bảng đàn… Lẽ dĩ nhiên, đàn bầu mộc không có khuếch đại âm thanh vẫn thường xuyên được dùng để độc tấu, đệm cho hát Xẩm, ngâm thơ và hòa tấu với các dàn nhạc…
Truyền thống đàn bầu được Nhà nước công nhận
Bắt đầu từ năm 1956, đàn bầu đã được đưa vào giảng dạy chính quy tại Trường Âm nhạc VN, nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia VN. Từ cái nôi của nền âm nhạc chuyên nghiệp VN này, các thế hệ nghệ sĩ sáng tác, trình tấu rồi trở thành những giảng viên dạy đàn bầu lần lượt ra đời, kế tục. NSND Thanh Tâm đánh giá: “Việc đưa cây đàn có nguồn gốc dân gian vào một cơ sở đào tạo âm nhạc chính quy cho thấy tầm nhìn của những người quản lý văn hóa, đồng thời một lần nữa nói lên giá trị biểu cảm to lớn của bản thân cây đàn bầu”. Từ đó, nhiều trường nghệ thuật tại các địa phương trên cả nước đã tiếp bước giảng dạy đàn bầu. Hiện đàn bầu được giảng dạy theo nhiều hệ khác nhau trong ba cơ sở đào tạo chuyên nghiệp của cả nước, suốt từ Bắc tới
Đàn bầu Lạc Cầm, một sáng tạo từ đàn bầu của nghệ sĩ Mác Tuyên
Riêng về lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, bên cạnh các nghệ nhân dân gian diễn tấu đàn bầu được nhiều người yêu mến như nghệ sĩ Xẩm Thân Đức Chinh, nghệ nhân Nguyễn Văn Nguyên… nhiều nghệ sĩ đàn bầu đã được Nhà nước tôn vinh, trao tặng những danh hiệu chỉnh thể của Nhà nước. Có thể kể ra hàng loạt tên tuổi những nghệ sĩ biểu diễn đàn bầu đã được Nhà nước trao tặng danh hiệu NSƯT, NSND như: Vũ Tuấn Đức, Mạnh Thắng, Xuân Ba, Hồ Khắc Chí, Thanh Tâm, Đức Nhuận, Nguyễn Tiến, Đoàn Anh Tuấn, Hoàng Anh Tú, Bùi Lệ Chi, Trần Quốc Lộc, Mai Thủy… Nhiều hoạt động, sự kiện lớn của đàn bầu cũng đã được tổ chức ở nhiều cấp khác nhau, quy tụ những người sáng tác, biểu diễn đàn bầu khắp cả nước. Có thể kể đến Nhạc hội đàn bầu lần thứ nhất do Viện Nghiên cứu Âm nhạc VN, nay là Viện Âm nhạc, Học viện Âm nhạc Quốc gia VN tổ chức năm 1978 với sự góp mặt của các nghệ sĩ chơi đàn bầu từ 9 tuổi tới 85 tuổi. Gần đây nhất là Nhạc hội đàn bầu 2014, 2015 do CLB Nghệ thuật đàn bầu VN phối hợp với Học viện Âm nhạc Quốc gia VN, Hội Nhạc sĩ VN tổ chức…
Ngoài ra, những kỹ thuật đặc thù của đàn bầu từ lâu đã được các thế hệ nghệ nhân, nghệ sĩ chơi đàn bầu truyền trao, liên tục sáng tạo những ngón nghề, những giá trị mới. NSND Trần Quý bộc bạch: “Đi theo việc cải tiến nhạc khí là sự cải tiến, sáng tạo kỹ thuật diễn tấu mới, vấn đề này cũng rất quan trọng, giúp cho sáng tác và biểu diễn đàn bầu có hiệu quả ngày một cao”. Nhiều tên tuổi nối tiếp nhau sáng tạo những ngón nghề, những kỹ thuật diễn tấu mới rất đặc trưng cho đàn bầu VN như NSND Vũ Tuấn Đức ứng dụng phương pháp ký âm 5 dòng kẻ cùng những ký hiệu đặc biệt ghi âm lại các ngón nghề độc đáo của đàn bầu hay NSƯT Đức Nhuận được xem là người đầu tiên sáng tạo kỹ thuật gẩy hai chiều, gẩy âm thực và tạo tiếng chuông từ cây đàn bầu… Cứ thế, những thế hệ nối tiếp những thế hệ tạo nên truyền thống đàn bầu.
