375
Có những trầm tích văn hóa mà không phải ngày một ngày hai dân tộc khác hay đất nước khác có thể chiếm đoạt được cái hồn của cây đàn bầu Việt
Đàn bầu không chỉ độc đáo với cấu tạo duy nhất một dây đàn mà hơn thế, đàn bầu có cách trình tấu, có ngôn ngữ âm nhạc rất độc đáo. Thực tế, trên thế giới có nhiều loại đàn chỉ có một dây. Có thể kể đến nhiều cây đàn một dây ở nhiều nước khác nhau như ở châu Á có đàn Kingri, đàn Tuntune của Ấn Độ; đàn Xađiu của Campuchia, đàn Ichigenkin của Nhật Bản, đàn Tushuenkin (độc huyền cầm) của Trung Quốc… Ở châu Âu có đàn Gusle ở ba nước
Ngay ở VN cũng có nhiều cây đàn có cấu tạo chỉ một dây như cây đàn Tàn Máng của người Mường, đàn Rabap Katoh của người Chăm, đàn Chhay Điêu của người Khmer, đàn Kơni của người Gia rai… PGS.TS Nguyễn Bình Định, Viện trưởng Viện Âm nhạc, Học viện Âm nhạc Quốc gia VN cho biết: “Trong số các đàn một dây trên thế giới, đàn bầu VN được đánh giá là rất đặc sắc, độc đáo bởi lẽ đàn bầu là đàn duy nhất phát ra âm thanh là âm bồi”.
Đàn bầu mang đặc trưng ngôn ngữ âm nhạc và cốt cách VN
Trong khi hầu hết các cây đàn một dây trên thế giới dùng âm cơ bản thì duy chỉ có đàn bầu VN là dùng âm bồi chứ không phải âm thực. Không phải là các đơn âm, với kỹ thuật uốn cần đàn, đàn bầu có thể phát ra nhiều cao độ khác nhau, tạo nên tổ hợp gồm âm chính và nhiều âm bồi kết hợp vào nhau. Thậm chí, chỉ một lần gẩy đàn, đàn bầu có thể phát ra một âm cơ bản hoặc nhiều âm bồi khác nhau với biên độ cao thấp có thể lên tới một quãng 5. Đặc trưng ngôn ngữ âm nhạc này của đàn bầu, nhìn khắp các nhạc cụ âm nhạc trên thế giới không có nhạc cụ nào có thể làm ra các âm bồi như vậy. Kỹ thuật làm chùng dây đàn chính là đặc sản của người nghệ nhân, nghệ sĩ chơi đàn bầu. Theo đó, trên một dây đàn người ta chia ra nhiều nút và dùng tay bật cùng một lúc lên nhiều điểm nút đó tạo ra âm thanh vang của âm bồi. Những âm bồi này kết hợp với kỹ thuật uốn cần đàn, làm chùng dây đàn để tạo nên các âm thanh có cao độ khác nhau.
GS.TSKH Tô Ngọc Thanh, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian VN khẳng định: “Đa số tộc người ở VN đều có những sáng tạo trong âm nhạc bằng sử dụng âm bồi”. Thói quen dùng âm bồi để diễn tả tâm tư tình cảm trong đời sống âm nhạc của người Việt đã trở thành truyền thống. Nhiều nhạc cụ đàn dây truyền thống VN như đàn bầu, đàn Kơni… sử dụng âm bồi và âm bồi cũng có mặt trong các nhạc cụ thuộc bộ hơi của người dân tộc ít người như cái Huân, cái Pi cổng… Lẽ thế, âm bồi được sử dụng trong đàn bầu không chỉ mang ngôn ngữ chung của âm nhạc truyền thống VN mà còn tạo sự độc đáo đến mức được xem là duy nhất sử dụng âm bồi của đàn bầu trong hệ thống những cây đàn một dây trên thế giới.
Đàn bầu là cây đàn một dây, trên thế giới (đàn một dây) dùng âm cơ bản thì duy nhất ở VN dùng âm bồi chứ không phải ẩm thực
NSND Nguyễn Tiến đánh giá: “Đàn bầu không những đánh linh hoạt được các quãng của âm nhạc ngũ cung (hò xự xang xê cống) mà có thể chơi ở các gam hoặc có thể chơi được cả ở các nốt của âm nhạc Tây phương”. Từ những làn điệu dân ca quan họ, lý, hát ru… đến các loại hình âm nhạc truyền thống như Tuồng, Chèo, Cải lương, Ca Huế, Tài tử
Khả năng luyến láy, rung, nhấn… đầy mềm mại và huyễn hoặc của đàn bầu cũng được nhìn nhận là rất phù hợp với kiểu giai điệu âm nhạc có nhiều âm hoa mỹ, luyến láy của VN. Xuất xứ từ miền quê, gắn bó với đời sống lao động sản xuất của người lao động rồi đến với chốn thị thành, ngôn ngữ của đàn bầu biểu đạt đặc trưng âm nhạc ngũ cung một cách dung dị suốt từ Bắc vào Nam, từ miền xuôi đến miền ngược. Tiếng đàn vừa trong trẻo, mộc mạc, vừa kiêu sa, luyến láy của đàn bầu cũng hoàn toàn phù hợp với tâm hồn, tình cảm và ngôn ngữ của người Việt. Nhạc sĩ Nguyễn Thị Minh Châu nhìn nhận: “Đàn bầu – cây đàn nói tiếng Việt với ngữ điệu đặc thù sáu dấu giọng, cây đàn hát điệu Việt với các bậc non và già, nhấn và rung đặc trưng tâm hồn Việt”.
