114
Trong tiến trình phát triển của đất nước, văn hóa luôn được xác định là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển bền vững. Đối với các loại hình di sản văn hóa phi vật thể, việc bảo tồn không chỉ dừng lại ở công tác sưu tầm, nghiên cứu hay tôn vinh mà quan trọng hơn là phải đào tạo được đội ngũ kế cận có đủ tri thức, kỹ năng và tình yêu đối với di sản để tiếp tục gìn giữ và phát huy giá trị trong đời sống đương đại. Từ góc nhìn ấy, chương trình thi tốt nghiệp của lớp Trung cấp Dân ca K5, ngành Nghệ thuật biểu diễn dân ca, Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc không chỉ là một hoạt động chuyên môn thường niên mà còn là minh chứng sinh động cho hiệu quả của công tác đào tạo gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc.
Là một trong những cơ sở đào tạo văn hóa, nghệ thuật có bề dày truyền thống của khu vực trung du và miền núi phía Bắc, Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc nhiều thập kỷ qua luôn giữ vai trò là trung tâm đào tạo nguồn nhân lực văn hóa, nghệ thuật cho các tỉnh khu vực Đông Bắc và nhiều địa phương trong cả nước. Hàng nghìn cán bộ văn hóa, nghệ sĩ, diễn viên, giáo viên nghệ thuật đã trưởng thành từ mái trường này, trở thành lực lượng nòng cốt trong các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp, các trung tâm văn hóa, trường học và thiết chế văn hóa cơ sở, góp phần giữ gìn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của từng địa phương.
Đặc biệt, đối với nghệ thuật đàn hát then – loại hình di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh năm 2019 – Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc được xem là một trong những cái nôi đào tạo quan trọng nhất của cả nước. Trải qua hơn 50 năm hình thành và phát triển, nhà trường đã kiên trì xây dựng chương trình đào tạo bài bản, từng bước chuẩn hóa nội dung giảng dạy, góp phần quan trọng vào việc hình thành đội ngũ nghệ sĩ biểu diễn then chuyên nghiệp cho các tỉnh vùng Việt Bắc và khu vực Đông Bắc.
Để có được thành quả ấy là công lao của nhiều thế hệ nhà giáo tâm huyết. Những người thầy, người cô như thầy Hoàng Hưng, cô Hà Thị Bời, Nghệ nhân Nhân dân Hoàng Thị Bích Hồng, Nghệ sĩ Ưu tú Hoàng Thị Quỳnh Nha, Nghệ nhân Ưu tú Phạm Văn Quang đã đặt những viên gạch đầu tiên xây dựng nền móng cho bộ môn đàn hát then của nhà trường. Không chỉ truyền dạy kỹ năng nghề nghiệp, các thầy cô còn truyền cho học trò niềm tự hào dân tộc, tình yêu đối với tiếng đàn tính, lời then và trách nhiệm giữ gìn vốn quý của cha ông. Tiếp nối truyền thống ấy là đội ngũ giảng viên trẻ như ThS Nguyễn Văn Bách và ThS Đinh Phương Lan. Với nền tảng chuyên môn vững vàng, sự năng động trong nghiên cứu và sáng tạo nghệ thuật, các giảng viên đã kế thừa, phát huy những giá trị mà các thế hệ đi trước gây dựng, đồng thời đổi mới phương pháp đào tạo theo hướng kết hợp giữa bảo tồn giá trị truyền thống với yêu cầu của nghệ thuật biểu diễn hiện đại.
Từ môi trường đào tạo ấy, nhiều nghệ sĩ, nghệ nhân đã trưởng thành và khẳng định tên tuổi như Nghệ sĩ Ưu tú Bích Hồng, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Thọ, nghệ sĩ Đinh Niêm, nghệ sĩ Xuân Bách cùng nhiều thế hệ học viên đang công tác tại các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp, trung tâm văn hóa và các câu lạc bộ hát then trên khắp cả nước. Họ không chỉ là những nghệ sĩ biểu diễn mà còn là những người truyền dạy, quảng bá và lan tỏa sức sống của nghệ thuật then trong cộng đồng.
Một dấu mốc quan trọng khẳng định vị thế tiên phong của nhà trường là việc từ năm 2019 chính thức mở mã ngành Nghệ thuật biểu diễn dân ca, đưa đàn hát then từ vị trí là môn học tự chọn trở thành một ngành đào tạo độc lập. Đây là bước phát triển có ý nghĩa chiến lược, thể hiện tầm nhìn của nhà trường trong việc đào tạo nguồn nhân lực chuyên sâu phục vụ công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản then. Không chỉ đào tạo người biểu diễn, nhà trường còn hướng đến đào tạo những chủ thể văn hóa có khả năng nghiên cứu, truyền dạy và phát triển nghệ thuật then trong bối cảnh mới.
Song hành với đào tạo là hoạt động nghiên cứu khoa học. Năm 2015, nhà trường bảo vệ thành công đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ "Giáo trình đàn hát then", tạo nên hệ thống giáo trình chuẩn phục vụ giảng dạy, góp phần quan trọng vào việc chuẩn hóa chương trình đào tạo và nâng cao chất lượng chuyên môn.
Bên cạnh đó, nhà trường còn tích cực mở rộng hợp tác quốc tế nhằm quảng bá di sản then. Năm 2017 và năm 2024, ThS Nguyễn Văn Bách được cử tham gia biểu diễn, giới thiệu nghệ thuật then tại Cộng hòa Pháp. Theo kế hoạch, tháng 8 năm 2026, nhà trường tiếp tục cử ThS Nguyễn Văn Bách cùng 09 học sinh ngành đàn hát then tham gia biểu diễn, giao lưu văn hóa tại nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào. Những hoạt động ấy không chỉ khẳng định chất lượng đào tạo mà còn cho thấy di sản then đang từng bước vượt ra khỏi không gian văn hóa bản địa để trở thành cầu nối giao lưu văn hóa giữa Việt Nam và bạn bè quốc tế.
Trong dòng chảy ấy, từ ngày 22/6 đến ngày 01/7/2026, Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc tổ chức chương trình thi tốt nghiệp năm học 2025 – 2026. Đối với lớp Trung cấp Dân ca K5, ngành Nghệ thuật biểu diễn dân ca, chương trình thi gồm hai nội dung: Thi môn Đàn hát then vào chiều ngày 24/6 và thi môn Thực hành biểu diễn vào sáng ngày 26/6 dưới dự hướng dẫn của NNƯT Phạm Văn Quang, ThS Nguyễn Văn Bách và ThS Đinh Phương Lan.
Đến dự chương trình có Ban Giám hiệu nhà trường, lãnh đạo các phòng, ban, khoa chuyên môn cùng Hội đồng thi tốt nghiệp. Đặc biệt, chương trình vinh dự đón tiếp PGS.TS Cao Thị Hồng – Chi hội trưởng Chi hội Lý luận phê bình, Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Thái Nguyên; PGS.TS Hoàng Thị Chiên – nguyên Đại biểu Quốc hội thuộc Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thái Nguyên, nguyên giảng viên Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên; TS Dương Thùy Linh – Phó Trưởng khoa Du lịch, Trường Đại học Khoa học, Đại học Thái Nguyên; Nghệ nhân Nhân dân Hoàng Thị Bích Hồng; nhà văn Nguyễn Minh Hằng; nghệ sĩ nhiếp ảnh Hoàng Thao; nghệ sĩ nhiếp ảnh Khắc Thiện; nghệ nhân Hoàng Oanh; nghệ nhân Mã Thị Dạy. Chương trình còn có sự hiện diện của Báo và Phát thanh - Truyền hình tỉnh Thái Nguyên, Câu lạc bộ Hát then - Đàn tính tỉnh Thái Nguyên, Câu lạc bộ Hát then Sắc Chàm và Nhóm Đồi Hoa.
Điều đáng trân trọng là sự hiện diện của các vị khách quý không chỉ mang ý nghĩa động viên đối với thầy và trò nhà trường mà còn phản ánh sự quan tâm ngày càng sâu sắc của giới khoa học, giới văn nghệ sĩ, các cơ quan truyền thông và cộng đồng đối với công tác đào tạo, bảo tồn và quảng bá nghệ thuật then. Đây không còn là hoạt động nội bộ của một cơ sở đào tạo mà đã trở thành điểm gặp gỡ của những người cùng chung trách nhiệm gìn giữ di sản văn hóa dân tộc.
Sự tham dự của các nhà khoa học như PGS.TS Cao Thị Hồng, PGS.TS Hoàng Thị Chiên và TS Dương Thùy Linh cho thấy nghệ thuật then ngày nay đang được nhìn nhận dưới góc độ liên ngành, gắn với nghiên cứu văn hóa, giáo dục, văn học, du lịch và phát triển bền vững. Những ý kiến trao đổi, những đánh giá chuyên môn của các nhà nghiên cứu sẽ góp phần giúp nhà trường tiếp tục hoàn thiện chương trình đào tạo, đồng thời mở rộng khả năng ứng dụng di sản trong giáo dục và phát triển du lịch văn hóa.
Đặc biệt, sự có mặt của Nghệ nhân Nhân dân Hoàng Thị Bích Hồng người vừa là nghệ nhân, vừa là nhà giáo có nhiều năm gắn bó với công tác đào tạo đàn hát then của nhà trường mang ý nghĩa của sự tiếp nối giữa các thế hệ. Cùng với các nghệ nhân Hoàng Oanh và Mã Thị Dạy, sự hiện diện của các nghệ nhân đã tạo nên cầu nối giữa không gian thực hành di sản trong cộng đồng với môi trường đào tạo chuyên nghiệp. Đây chính là yếu tố cốt lõi để nghệ thuật then vừa giữ được tính nguyên gốc, vừa có điều kiện phát triển trong đời sống hiện đại.
Sự đồng hành của nhà văn Nguyễn Minh Hằng, các nghệ sĩ nhiếp ảnh Hoàng Thao, Khắc Thiện cùng đội ngũ phóng viên Báo và Phát thanh - Truyền hình tỉnh Thái Nguyên cũng mang ý nghĩa đặc biệt. Trong thời đại truyền thông số, việc bảo tồn di sản không chỉ dừng ở biểu diễn hay truyền dạy mà còn cần được kể bằng những câu chuyện, những tác phẩm báo chí, văn học, nhiếp ảnh và các phương tiện truyền thông hiện đại. Mỗi bài viết, mỗi bức ảnh, mỗi thước phim về chương trình thi sẽ góp phần lan tỏa vẻ đẹp của nghệ thuật then đến với đông đảo công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Sự hiện diện của Câu lạc bộ Hát then - Đàn tính tỉnh Thái Nguyên, Câu lạc bộ Hát then Sắc Chàm và Nhóm Đồi Hoa tiếp tục khẳng định mối quan hệ gắn bó giữa nhà trường với cộng đồng thực hành di sản. Đây là minh chứng sinh động cho mô hình bảo tồn di sản dựa trên sự phối hợp giữa cơ sở đào tạo, nghệ nhân, câu lạc bộ và xã hội. Khi nhà trường đào tạo nguồn nhân lực, cộng đồng tạo môi trường thực hành, còn các cơ quan truyền thông và giới nghiên cứu đồng hành quảng bá, phản biện và lan tỏa giá trị, di sản sẽ có sức sống bền vững hơn trong đời sống xã hội.
Ở góc độ chuyên môn, chương trình thi tốt nghiệp cũng là một minh chứng cho chất lượng đào tạo của nhà trường. Ba mươi tác phẩm ở phần thi Đàn hát then bao gồm cả then cổ và then mới do ThS Đinh Phương Lan, ThS Nguyễn Văn Bách hướng dẫn với nội dung ca ngợi Đảng, Bác Hồ, quê hương Việt Bắc và đất nước được lựa chọn phù hợp với chuẩn đầu ra của ngành học. Không chỉ kiểm tra kỹ năng đàn, hát và biểu diễn, các tác phẩm còn đánh giá khả năng cảm thụ, xử lý phong cách, hiểu biết về giá trị văn hóa của từng làn điệu then.
Trong khi đó, phần thi Thực hành biểu diễn với 10 tiết mục ca, múa, nhạc được dàn dựng công phu đã tái hiện sinh động không gian văn hóa vùng Đông Bắc do NNƯT Phạm Văn Quang và ThS Nguyễn Văn Bách hướng dẫn. Đặc biệt, việc đưa các làn điệu dân ca cổ như Dá hai và Then Luồm cốc bjoóc vào chương trình thi cho thấy định hướng đúng đắn của nhà trường trong việc lấy di sản gốc làm nền tảng cho đào tạo. Khi những làn điệu cổ được lớp nghệ sĩ trẻ biểu diễn bằng kỹ thuật bài bản nhưng vẫn giữ được tinh thần nguyên bản, đó chính là minh chứng rõ nét nhất cho hiệu quả của công tác bảo tồn thông qua giáo dục. Có thể nói, ý nghĩa của chương trình thi tốt nghiệp không nằm ở những điểm số cuối khóa mà ở chỗ mỗi tiết mục là kết quả của một quá trình truyền dạy, kế thừa và sáng tạo. Mỗi học sinh sau khi tốt nghiệp sẽ trở thành một hạt nhân văn hóa, mang theo tri thức, kỹ năng và tình yêu đối với nghệ thuật dân tộc để tiếp tục cống hiến cho quê hương, cho các đơn vị nghệ thuật và cho cộng đồng. Đó chính là con đường bền vững nhất để bảo tồn di sản – bảo tồn bằng con người.
Hơn nửa thế kỷ bền bỉ với sự nghiệp đào tạo nghệ thuật đàn hát then, Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc đã và đang khẳng định vai trò là trung tâm đào tạo uy tín của khu vực Đông Bắc, nơi kết nối giữa truyền thống và hiện đại, giữa nhà trường với cộng đồng, giữa nghiên cứu khoa học với thực tiễn biểu diễn và giữa di sản dân tộc với giao lưu quốc tế. Thành công của chương trình thi tốt nghiệp lớp Trung cấp Dân ca K5 không chỉ khẳng định chất lượng đào tạo của nhà trường mà còn cho thấy sự quan tâm, đồng hành của các nhà khoa học, các tổ chức xã hội, các nghệ nhân, văn nghệ sĩ và cơ quan truyền thông đối với sự nghiệp bảo tồn di sản then. Đó cũng chính là niềm tin để khẳng định rằng, bằng sự chung tay của nhiều lực lượng xã hội, bằng tâm huyết của các thế hệ nhà giáo, nghệ nhân và những người trẻ hôm nay, tiếng đàn tính và lời then sẽ tiếp tục ngân vang trên quê hương Việt Bắc, lan tỏa những giá trị nhân văn tốt đẹp của văn hóa dân tộc Việt Nam đến với bạn bè trong nước và quốc tế.
