Chào mừng bạn đến với website Trường Cao đẳng Văn Hóa Nghệ Thuật Việt Bắc .
THEN- SỨC SỐNG MẠNH MẼ TỪ MỘT LOẠI HÌNH NGHỆ THUẬT DÂN GIAN
[ 31/05/2013 | Lượt xem: 2596 ]

Loại hình diễn xướng dân gian đặc trưng

            Theo PGS.TS Nguyễn Thị Yên, trong diễn xướng Then, thầy làm Then phải là người am hiểu về phong tục tập quán, có kiến thức âm nhạc và là người có tiếng nói trong cộng đồng tộc người mình. Các ông Then, bà Then thường có sự kế thừa nghề nghiệp từ truyền thống của gia đình, hay sau những biểu hiện bất thường về tâm lý như “ốm thập tử nhất sinh”, không kiểm soát được những hành động của mình do thần linh sai khiến và khi tỉnh dậy thì biết thực hiện các thủ tục nghi lễ, biết viết và đọc chữ Nho, chữ Hán Nôm và đặc biệt thuộc trọn vẹn các chương then, đoạn then dài tới hàng nghìn câu. Đó mới là được “tổ sư Then” dạy những bài học để làm Then, nhưng khi quyết định theo “nghề” thì phải tổ chức một lễ “Cấp sắc hành nghề” thường kéo dài ba đến năm ngày đêm liền và phải ăn chay hang tháng để thực hành các nghi lễ, khi đó sẽ có người đỡ đầu và cho pháp danh.

            Then tồn tại hai dòng: Then văn và Then võ; Then văn thường thiên về sự kể lể trong lời ca, giai điệu không rõ ràng và người làm Then không dùng chân “xóc” nhạc, còn Then võ có lời ca rõ ràng, mạnh mẽ, sôi nổi, lời ca xúc tích và người làm then dùng chân để xóc nhạc. Tuy nhiên đến nay sự phân biệt chỉ là tương đối bởi lẽ diễn xướng này có tính “dị bản” của truyền miệng cộng với sự giao thoa văn hóa nên thực tế Then rấ phong phú và đa dạng. Then mang tính nguyên hợp văn hóa sâu sắc với nhiều giá trị về lịch sử, văn hóa, xã hội và nổi bật là giá trj ngệ thuật thơ ca, âm nhạc, múa, sân khấu, ẩm thực, trang trí….

            Theo Ths Nguyễn Thị Hoa và NSUT Triệu Thủy Tiên, Âm nhạc trong Then rất phong phú và đặc trưng theo từng vùng tạo thành những giai điệu không thể nhầm lẫn. Giai điệu có sự tiếp thu các hình thức dân ca khác của khu vực. Được sử dụng trong các chương đoạn như “Tháo vế” (giải uế), “cho thuông” (gọi đò), “Thai đò” (chèo đò), “Tán Khách”… sử dụng nguyên chất lượn Slương và Lượn ví. Đây là đặc điểm chung của tất cả các dòng Then thuộc vùng Then Lạng Sơn (trừ Then Nùng). Các nghệ nhân sử dụng giai điệu này để tăng thêm phần cuốn hút cho cuộc lễ. Vùng Then Tuyên Quang, Bắc Kạn, Hà Giang thường dùng Lượn Cọi, vùng Then Cao Bằng thường dùng “Lượn Then, Lượn ứ”, riêng dòng Then Nùng lại dùng chất Slình Làng để hát các chương đoạn này. Tuy nhiên trừ chương “tháo vế” là hát tự do thì các chương còn lại đều có nhạc cụ đệm, tiết tấu rõ ràng. Âm nhạc mang tính trữ tình sâu lắng của những lời tự sự, niềm khát khao hạnh phúc ấm no hòa quyện cùng tiếng đàn tính dưa con người tới gần hơn với thế gới tâm linh huyền thoại, cổ tích. Người làm then đã đem lời hát, tiếng đàn làm đẹp hơn cho rừng núi, cho bản làng quê hương.

Hệ thống múa trong Then có tính chất lễ thức nhưng không vì thế mà bị gò bó hay cứng nhắc mà rất nhịp nhàng, uyển chuyển và phong phú về động tác. Khác biệt với các tộc người khác là người làm thầy cúng mới được múa thì trong các cuộc then cấp sắc hay then giải hạn… ai cũng được múa không phân biệt đối tượng, tuy nhiên phải múa theo những luật động nhất định. Múa trong Then có ba hình thức: múa chầu; múa Slương; múa nghi lễ. Các bước đi, điệu nhảy, tư thế và động tác di chuyển đều có thể sử dụng và phát triển thành các động tác múa rất độc đáo.

Về văn học, có thể nói Then là những bản trường ca với các đoạn các chương móc xích với nhau rất logic từ đầu cuộc then tới khi kết thúc. Lời thoại trong Then mang tính huyền thoại với những câu chuyện gắn liền với các sự tích: con ve sầu, mụ yêu tinh (Dà Dỉn), núi hoa, núi tuyết. Đặc biệt lời ca không chỉ có tiếng Tày, tiếng Nùng mà còn có cả tiếng Kinh do sự giao thoa văn hóa cộng với nét gần gũi với đời sống của tộc người Kinh nên tạo nên sự gần gũi với người nghe và dễ hiểu. Lời ca thường răn dạy con người biết sống tốt, sống biết yêu thương nhân loại.

Về trang trí mỹ thuật thì đó là sự phong phú về cách trang trí bàn lễ với kim ngân, vàng bạc, quần áo, hình nhân…Nhất là sự thể hiện trên chiếc mũ của thầy Then, trên đó là sự mô tả cuôc sống trên thiên đình với rồng cuộn, mây bay, hạc vàng óng ánh.

            Sự kết hợp giữa nghi lễ thiêng và yếu tố nghệ thuật đã tạo nên Then- một diễn xướng dân gian đặc trưng trong sinh hoạt văn hóa có giá trị tích hợp, có sự cố kết cộng đồng khăng khít, là không gian để giúp con người giải tỏa tâm sự, gửi gắm tình yêu thương giữa con người với con người, giữa con người với thần linh của đồng bào tộc người Tày, Nùng, Giáy…vùng núi phía Bắc. Trải qua bao biến động của lịch sử, Then vẫn giữ cho mình những nét văn hóa đặc trưng ấy và tồn tại phong phú ở nhiều hình thức: Then Kỳ Yên (cầu an); then cầu mùa; then chữa bệnh hay then cấp sắc (lẩu then), tất cả các cuộc Then không nằm ngoài mục đích cầu chúc “nhân khang vật thịnh” cho con người. Vì thế hình thức diễn xướng này luôn có sức sống mãnh liệt trong tâm thức dân gian của các tộc người.

Nỗ lực bảo tồn

            Ngày nay, xu thế toàn cầu hóa đang lan tỏa rộng cộng với sự giao lưu, giao thoa văn hóa đa chiều, mặt nữa là một số đông lớp trẻ ngày càng ít quan tâm tới các loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống như: tuồng, chèo, cải lương… trong đó có cả hình thức nghệ thuật dân gian của tộc người thiểu số như Then. Điều này đẫn đến nguy cơ các giá trị văn hóa dân gian tự nó ít được lưu truyền cho các thế hệ sau. Bởi lẽ đó, việc bảo tồn, gìn giữ và phát triển di sản văn hóa phi vật thể nói chung và diễn xướng dân gian Then nói riêng đã và đang là việc cần được chú trọng đòi hỏi có nhiều biện pháp khác nhau.

            Với mục đích ấy, Khoa nghiệp vụ Văn hóa và Du lịch của trường Cao đẳng Văn hóa nghệ thuật Việt Bắc (tại Thái Nguyên) đã song hành dạy Then truyền thống, then phổ lời mới với việc đưa vào giảng dạy đàn hát Then cổ (nguyên bản) vào chương trình giảng dạy đã có được thành công bước đầu. Trong thời gian qua, vận dụng phương pháp nghiên cứu, sưu tầm, truyền khẩu kết hợp với phương pháp giảng dạy hiện đại, Khoa đã đào tạo những khóa học hiệu quả, số lượng đổi rất sôi nổi và khai thác được nhiều bài hát, âm nhạc, điệu múa đặc trưng của Then.

            Qua nhiều năm nghiên cứu sưu tầm các dòng Then ở các tỉnh như: Cao Bằng, Thái Nguyên, Bắc Cạn, Lạng Sơn…thì tháng 12/2012 Khoa đã tổ chức một chương trình báo cáo thành công về Then cổ với những chương Then với đầy đủ các nghi lễ, nghi thức đặc trưng có âm nhạc, điệu múa gốc để phát triển đưa vào giảng dạy và dàn dựng nghệ thuật tổng hợp. Chương trình báo cáo đã được hội đồng thẩm định nhà trường thẩm định thành đề tài nghiên cứu cấp trường và dần phát triển thành đề tài nghiên cứu cấp Bộ, sau đó đưa vào trong chương trình giảng dạy bậc Cao đẳng, Đại học của một số trường Văn hóa nghệ thuật trong khu vực.

            Với tâm huyết khai thác sâu hơn nữa các giá trị của diễn xướng Then, Trường Cao đẳng Văn hóa nghệ thuật Việt Bắc hiện nay đã và đang là nơi đào tạo về Then duy nhất của các tỉnh miền núi phía Bắc, nơi tích cực gìn giữ các di sản văn hóa phi vật thể quý giá của dân tộc. 

Ths Nguyễn Thị Tuyết Nhung < Khoa Nghiệp vụ Văn hóa & Du lịch >

Tin tức khác:

html5 games